Meble - Najlepsze meble w sieci

Jeden z najstarszych cechów stolarskich istniał w Krakowie, założony w 1419 r. Z jego historii w XVIII wieku godne zanotowania są następujące fakty: ze statutu z r. 1700 wynika silne uzależnienie cechu od władzy miej­skiej; cech zwalcza mocno „kolbuszowian” i „partaczy”, tj. tych rzemieślni­ków, którzy nie należeli do cechu; pod koniec wieku rysuje się wyraźny anta­gonizm pomiędzy cechem krakowskim a warszawskim. W r. 1796 cech zrze­szał jedynie 9 majstrów i 32 czeladników, nie był więc liczny, lecz musiał być sławny, skoro czeladnicy przybywali doń z różnych stron Polski, a także z Niemiec, Czech, Moraw, a nawet Wiedniai. „Dziennik Handlowy” z r. 1786 podaje, iż stolarze krakowscy trudnili się wyrobem mebli2. Do ważnych ośrodków meblarskich w drugiej połowie XVIII wieku Krakowa jednak zaliczyć nie można ze względu na dość ograniczoną produkcję cechową oraz brak manufaktur.
Warto jednak wspomnieć, że w Krakowie zamieszkał w r. 1778 Dominik Estreicher (1750—1812) pochodżący z Igławy na Morawach. Był on malarzem, profesorem rysunku w Akademii Krakowskiej i ebenistą zdobiącym meble inkrustacjami z kości słoniowej, masy perłowej, szyldkretu i złoconego mosiądzu: zastosował więc w meblach technikę boulle’owską. Będąc uprzednio w Rzymie nauczył się wykładania mozaiki chińskiej od misjonarza przybyłego z Chin. Wykonany tą techniką stół znajdował się w Łazienkach. Estreicher dostał za niego od Stanisława Augusta medal Merentibus i dworek z ogrodem w Krakowie. Wyrób jednego stołu miał go kosztować trzynaście lat pracy, robota była nader misterna, ozdoby miały być wzorowane na watykańskich freskach Rafaela3. Zachował się wykonany przez niego stolik z datą 1808. Projektował i wykonywał Estreicher także malarskie dekoracje krakowskich domów4, a „zachowane projekty utrzymane są w stylu modnych naówczas grotesek i arabesek, z przewagą jednak dużych panneaux oraz supraport malarskich”.
Ważnym ośrodkiem meblarskim był także Lwów: S. Sienicki w osiem­nastowiecznych inwentarzach napotykał liczne wzmianki o meblach lwowskiche. Lwowski cech stolarski wyodrębnił się w XVII wieku, w XVIII zaś odgrywał ważną rolę w organizacji miejskiej. Wyroby meblarskie Lwowa na początku w. XIX walczyły o pierwszeństwo z wiedeńskimi’. Wyglądem swym meble lwowskie przypominały zapewne austriackie.

Upadek meblarstwa w Kolbuszowej nastąpił po 1840 r. Już jednak po pierw­szym rozbiorze, gdy Kolbuszowa znalazła się w obrębie Galicji, granica utrudniała przesyłanie mebli na teren innych zaborów. Niemniej „w Kolbuszowej i okolicy można napotkać jeszcze sporo mebli roboty kolbuszowskiej z drugiej połowy XIX w. Meble te są dalej forniro­wane grubym ręcznie rżniętym fornirem, ale już bez cech dawnego stolarstwa, tj. bez intarsji”18— stwierdza Kotula. Nasuwa się od razu pytanie, czy meble te można nazwać kolbuszowskimi w sensie typu, skoro nie posiadają tak charakterystycznej dla nich cechy, jak intarsja. Wydaje się, że nie. Empire wprowadził meblarstwo zupełnie innego rodzaju dokonując przewrotu w tej dziedzinie rzemiosła artystycznego: meble stają się gładkie, zanika barwna intarsja. Ani mebli siedemnastowiecznych, ani dziewiętnastowiecznych, choćby były wykonane w Kolbuszowej, nie posiadających jednak cech właściwych „meblom kolbuszowskim”, nie możemy nazywać tym mianem. Meble kolbu­szowskie, tak cenione w XVIII wieku przez współczesnych, były przez nich określane na podstawie ich charakterystycznego wyglądu.
Meble kolbuszowskie znajdziemy w XVIII wieku w pałacach magnackich, w dworach szlacheckich i mieszkaniach mieszczańskich. Pogląd Sienickiego, iż są one najściślej związane z wnętrzem dworu szlacheckiegol8, wydaje się niezupełnie słuszny. Autor w całej książce mówi właściwie tylko o odbiorcach z dwóch środowisk — magnackiego i szlacheckiego, jednakże czyż zatargi cecha krakowskiego z „kolbuszowianami”20 nie świadczą najlepiej o tym, iż. także w mieszkaniu niejednego mieszczanina krakowskiego musiał stać t,x iekeF’°’kolbuszowski? Prawdopodobnie—gdyby zbadało się inwentarze mieszczańskie z drugiej połowy XVIII w. także w innych większych miastach—okazałoby się, iż mebel ten docierał nie tylko do dworów magnackich i szla­checkich, ale i do kamienic mieszczańskich w stosunkowo szerokim zakresie terenowym. Przykładem może tu być Warszawa, gdzie w księgach radzieckich i sądowych z lat 1779—1793 spotykamy takie pozycje, jak kantorki i stoliki kolbuszowskie.

Rozwój meblarstwa kolbuszowskiego przebiegał prawdopodobnie tak, jak przedstawia to Skowroński15. Pierwszą fazę wytwórczości do połowy w. XVIII określa on mianem magnackiej : wyrabiano wówczas głównie duże, bogato „wysadzane” biura i kredensy. W połowie stulecia wykonywane już są meble średnie i mniejsze, zwłaszcza biurapraski, a odbiorcami są także położone dalej od Kolbuszowej pałacyki i średnio zamożne dwory. W tym czasie w środowisku szlacheckim wychodzi z mody zaściełanie mebli kobiercami”. Zapewne intarsja z kolorowych drzew łączy się ze szlacheckim upodobaniem barwności i ma ona zastąpić deseń skór i kilimów (podkreśla to zarówno Sienicki, jak i Skowroński). Powstaje wtedy koniunktura na intarsjowane meble kolbuszowskie, a wyrabiają je zapewne już nie tylko rzemieślnicy z Kolbuszowej, ale i z okolicznych wsi. Pod koniec wieku, około r. 1780, przeważać będą sekretarzyki, stoliczki, pultyny wysyłane do większych składów w stolicy i Krakowie; meble te są stosunkowo tańsze i produkowane w znacznie większych ilościach. Musiał istnieć w tym czasie pewien zalew „kolbuszowszczyzną”, jeśli stolarze krakowscy i warszawscy w latach 1762—1797 walczą z nią coraz ostrzej, a po r. 1772 nawet konfiskują meble, j ako pochodzące zza kordonul.

Ciekawe jest zagadnienie powstania nazwy „mebel kolbuszowski” dla typu mebli wykonywanych w całej okolicy. K. Skowroński podkreśla rolę Stanisława Lubomirskiego, który w połowie w. XVII miał wykorzystać zdolnych chłopów pańszczyźnianych przy urządzaniu swojego wspaniałego drewnianego pałacu. Wymagając na wzór zagraniczny mebla reprezenta­cyjnego, który nie musiał być przykrywany tkaniną, a jednocześnie odpo­wiadałby gustom epoki, skierować on miał stolarstwo kolbuszowskie na nowe tory. Nie zachował się jednak ani jeden mebel siedemnastowieczny w typie kol­buszowskim. Sama nazwa stosowana jest do tego typu sprzętów dopiero później. F. Kotula pisząc, iż właściciel Kolbuszowej korzystał z umiejętności swych poddanych przy urządzaniu wnętrza pałacu, uważa niesłusznie za rzecz drugorzędną fakt, że miał on pewne życzenia i poddawał wzory, tj. miał wpływ na formę i jakość wyrobu. Wpływ ten bowiem widać wyraźnie zarówno w formach stylowych, jak i w doborze motywów ornamentalnych. Wspomina także Kotula o roli, jaką odegrali w rozwoju stolarstwa goście, którzy podziwiali wnętrza pałacu kolbuszowskiego i zamawiali podobne meble dla siebie. Od właścicieli więć, którzy pragnęli pochwalić się zdolnoś­ciami artystycznymi swych poddanych i dążyli do rozwoju należącego do nich miasta, mogła wyjść nazwa dla wyrobów Kolbuszowej i jej okolicy. Następnie technikę roboty i cechy stylowe mebli zaczęły naśladować i bardziej oddalone od Kolbuszowej ośrodki, nie brakło bowiem nabywców. Gdy zaś około połowy XVIII wieku meble te znajdują się prawie w każdym dworku, a nawet — o czym będzie mowa niżej — w mieszkaniach mieszczańskich, uciera się nazwa „mebel kolbuszowski” jako pojęcie typu.

Położenie Kolbuszowej stwarzało jej warunki do rozwinięcia się w poważny ośrodek przemysłu stolarskiego. Bliskość Puszczy Sandomierskiej, ziemia mało urodzajna i gęsto zamieszkała zmuszająca ludność do szukania ubocznych dochodów z rzemiosła, wreszcie pobliże spławnej rzeki, tego najtańszego środka transportu umożliwiającego rozsyłanie wytwarzanych towarów nieomal na cały kraj — to znakomite warunki naturalne, z których korzystał kolbuszowski przemysł stolarski. Warunki takie miała jednak nie tylko Kolbuszowa, miały je i okoliczne wsie. Wydaje się też nie ulegać wątpliwości, że nie tylko najbliższe okolice, ale także i dalsze musiały wyrabiać sprzęty w typie „roboty kolbuszowskiej”. Problem, który stawia Kotula, czy tzw. „robota kolbuszowska” została zapo­czątkowana przez stolarzy sokołowskich, czy kolbuszowskich, nie jest chyba kwestią zasadniczą. Zebranie materiału dotyczącego Sokołowa przyczyniło się jednak bezsprzecznie do poznania jeszcze jednego ośrodka stolarskiego, których musiało być w XVIII wieku wiele, a o których wiemy właściwie mało, gdyż nie zostały one opracowane tak jak Kolbuszowa przez Sienickiego. Bezsporny jest fakt, że wytworzył się typ mebli określanych mianem „kolbuszowskich”. Pojęcia tego używano już w XVIII wieku, używa się go i dzisiaj. Do dziś jeszcze zachowało się sporo mebli tego typu, a trzeba się liczyć z faktem, że wiele nie dotrwało do naszych czasów. Produkcja więc mebli kolbuszowskich musiała być rozwinięta na wielką skalę. Kotula stwier­dził na podstawie rozmów z dzisiejszymi stolarzami znającymi się na „robocie kolbuszowskiej”, że na wykonanie tak bogato intarsjowanego dużego sprzętu (szafa, szafa biuro), „przy zastosowaniu dawnych metod pracy”, jeden warsztat potrzebował okresu 5—12 miesięcy. Wskazywałoby to więc znów na udział bliższej i dalszej okolicy oraz skupienie większej ilości rąk roboczych przy wyrobie mebli tego typu.
Czy kolbuszowianie, jak rzemieślnicy rzeszowscy, skupowali wyroby u okolicznych „partaczy” i sprzedawali je jako swoje, czy mieli swoich mistrzówchałupników po okolicznych wioskach, którym oddawali części pew­nych zamówień łącznie ze swoimi wskazówkami, trudno stwierdzić ze względu na brak materiału dowodowego. Ośrodek ten posiadał ogromną produkcję i zaopatrywał rynki całego kraju. Nie miał jednak charakteru współczesnych manufaktur zagranicznych. Nie było tu jednolitego kierownictwa ani orga­nizacji całości produkcji. Poszczególne warsztaty wyrabiały prawdopodobnie meble niezależnie jeden od drugiego, poza tym wędrowni stolarze kolbuszowscy pracowali w bardziej lub mniej oddalonych dworach i pałacach. Sienicki podaje, że mimo rozprzestrzenienia się mebli kolbuszowskich w całej Polsce najbardziej odpowiednim terenem dla poszukiwań tego typu sprzętów jest Małopolska. Meble te wyrabiano więc na południu Polski, gdzie związki z Austrią, Śląskiem, Bawarią i Saksonią były bliskie. Toteż widoczny jest wpływ meblarstwa tych krajów, zaznaczający się w „robocie kolbuszow­skiej” w formach i traktowaniu powierzchni.

Polska „robota kolbuszowska” różniła się od współczesnych jej wzorów zagranicznych a także od wytworów innych polskich ośrodków rzemieślniczych i rozwijających się coraz bardziej manufaktur. Przy użyciu tylko miejsco­wego drewna i posługiwaniu się mniej doskonałymi narzędziami robota rzemieślników kolbuszowskich wykazuje bogactwo pomysłów. Jej rodzimość przejawia się przede wszystkim w swobodnej interpretacji motywów ornamentalnych. Jednakże ani kwiatu tulipanu, gwiazdy, „słoneczka”, czyli pro­mieniście podzielonych kół i owali lub meandra, spotykanych w intarsjach, nie można zaliczyć do motywów ludowych. Na 39 mebli reprodukowanych przez Sienickiego jedynie w dwóch znajdujemy reminiscencje ornamentyki ludowejll. Rzemieślnik polski przystosowując się do wymagań mody nadał swym meblom ogólnie panujące cechy stylowe, zachowując jednocześnie tra­dycyjne elementy w konstrukcji, w interpretacji ornamentu i kompozycji całości. Ustalenie, od kiedy datują się początki przemysłu meblarskiego w Kolbu­szowej, jest kwestią sporną i trudną do rozstrzygnięcia. Najwcześniejsze wia­domości o meblach kolbuszowskich cytuje Sienicki na podstawie wzmianek z ksiąg grodzkich Nowego Korczyna (do którego należała okolica Kolbuszowej) z lat 1729 i 1730. Jednocześnie na podstawie aktu z r. 1700, który wspomina o istnieniu rzemieślników w Kolbuszowej, Sienicki wnioskuje, że meble musiały tam być wykonywane już pod koniec w. XVII. Skowroński przesuwa początek wyrobu mebli w Kolbuszowej wstecz na połowę w. XVII, na okres, w którym hetman Stanisław Lubomirski stawiał swój pałac w Kolbuszowej12. Kotula zaś twierdzi, że prototypem mebli kolbuszowskich były siedemnastowieczne meble wyrabiane w Sokołowie, a także, że przecenia się rolę Kolbu­szowej jako głównego ośrodka wytwórczości meblarskiej w XVIII wieku.
Mamy więc do czynienia z dwoma zagadnieniami: 1. zagadnieniem mebli pochodzących z samej Kolbuszowej lub jej najbliższej okolicy, 2. zagadnieniem typu „mebla kolbuszowskiego”. Tak jak istniał typ „szafy gdańskiej”, „krzesła gdańskiego” czy „fason angielski”, mógł istnieć „mebel kolbuszow­ski”, co nie decydowało bynajmniej o jego pochodzeniu.

Wpływu meblarstwa holenderskiego, który przyszedł do nas za pośrednic­twem Gdańska, dopatrzyć się można w pewnych formach mebli, takich jak szafki kątowe, szafkipraski czy biurka. Niektóre wzory importowane do Polski z północnych miast nadbałtyckich naśladowane są wprawdzie w meblach kolbuszowskich9, lecz interpretacja ich jest jednak wybitnie rodzima. Kolbuszowskie meble najbardziej zbliżone są do mebli wiedeńskich z czasów Marii Teresy i Józefa II. Pokrewne są im w kształcie raczej jeszcze barokowym, w symetrycznej budowie elementów i w symetrii układów kompozycyjnych intarsji (np. szuflad, pulpitów itd.). Podobieństwo występuje także w płaskim ujęciu ozdób i podporządkowaniu ich podzialom konstruk­cyjnym. Wspólne jest użycie motywu wstęgi (Bandelwerk). W Wiedniu sto­sowano forniry z tych samych gatunków drewna co w Kolbuszowej (ze względu na położenie geograficzne), często też używano na okładzinę korzenia orze­chowego, poza tym jednak także i drogie, zagraniczne gatunki drzew. Różnica między meblami wiedeńskimi a kolbuszowskimi polega raczej na detalu, na wykrojach skrzyni mebla, na tych naiwnie, o wyraźnie ludowym pierwiastku wykrojonych deskach między nóżkami i we wnęce za pulpitem między szufladkami. […] Meble kolbuszowskie są więc inne przez formy ich i ozdoby intarsji, wykonane ręką rzemieślnika z ludu, która inaczej rysowała nogi mebli, inne dawała profile i wykroje, wzięte jakby z ludowych ław, skrzyń i łyżników.

Jakie wpływy miało meblarstwo europejskie na meble kolbuszowskie? Francja, a właściwie Paryż był ośrodkiem tworzącym nowe typy i kształty mebli rozpowszechniające się w całej Europie. Innym wielkim ośrodkiem była Anglia; dla Polski posiada także duże znaczenie Holandia oraz Austria. Wpływy te przedostają się do nas bądź przez import (zakupy zagraniczne króla, magnaterii i bankierów; magazyny bogatych kupców), bądź przez sprowadzanych rzemieślników. Wzory meblarstwa obcego powodują w XVIII wieku częściową zmianę stylu, a więc kształtu i ornamentyki mebli kolbuszowskich, jednak przysto­sowanie panującej powszechnie mody do lokalnych tradycji nadaje tym sprzętom swoisty, odrębny charakter. Spotykamy meble kolbuszowskie o formach barokoworokokowych a ornamencie klasycystycznym. Często w meblach złożonych z kilku części (jak np. komodabiurko z szafką) jedna z nich ma formy klasycystyczne, inna zaś — jeszcze barokowe. Meblarstwo kolbuszowskie dalekie jest od osiemnastowiecznych wzorów francuskich. Francuski mebel ma kształty płynne, konstrukcja jego jest ukryta pod ornamentem i brązem, nóżki — zwłaszcza w okresie stylu Ludwika XV — przechodzą płynnie w oskrzynienie, szuflady nie rozbijają powierzchni. Wszystko to jakże odmienne jest od mebla kolbuszowskiego, który mimo płynności swych poszczególnych części ma zawsze podkreślone podziały konstrukcyjne, zdobiony jest intarsją zamkniętą na poszczególnych płasz­czyznach w odrębne kompozycyjnie całości i nie posiada nigdy inkrusto­wanych ozdób ani brązów na swej powierzchni.

Widzimy z tego, że wybór padał najczęściej na typy mebli o dużych, nadających się do intarsji płaszczyznach. Były to przeważnie pojedyncze nie tworzące kompletów sztuki. Sienicki przypuszcza jednak, że dla okolicz­nych dworów musiano robić także kanapy i krzesła, pomimo że do intarsji nadawały się w nich tylko niewielkie płaszczyzny na poręczach i oparciach. W źródłach archiwalnych dotyczących XVIII w. nie spotkał on co prawda ani razu o tym wzmianki (dopiero w XIX w., w związku z modą na całe komplety salonowe, kolbuszowianie coraz częściej wykonują kanapy i krzesła), jednakże wydaje się rzeczą nieprawdopodobną, by stolarze dużego ośrodka meblarskiego, o tak dużym asortymencie produkcji, nie wytwarzali tego naj­powszechniejszego typu mebli. W posiadaniu T. Wierzejskiego znajduje się kilka krzeseł z pełnego orzecha, o motywach charakterystycznych dla mebli kolbuszowskich, jak intarsjowany wiatraczek cieniowany rylcem i podpa­laniem, pasekłańcuszek o podłużnych prostokątnych ogniwkach (wykonany w dwu kolorach drewna) oraz motyw meandra w ażurowym oparciu. Linie krzeseł są wyraźnie pod wpływem wzorów angielskich z końca XVIII wieku.

Ciekawe jest zestawienie typów mebli, jakie uzyskuje Sienicki na podsta­wie 264 wzmianek w regestrach. Spotykamy więc 96 stolików i stoliczków, 69 biur, 46 szkatuł i szkatułeczek, 23 praski (komody), 10 pultynów (biurka mniejszych wymiarów), 4 warcabnice, 2 kredensy, 2 szafki, 2 jaszcze (skrzynie przeznaczone zazwyczaj do celów gospodarskich), 2 stoły, 1 gablotkę, 1 ko­rzenniczkę, 1 łóżko, 1 stolik przy łóżku, 1 kałamarz i 1 przęśliczkę z wrzecio­nem5. Można na tej podstawie śmiało powiedzieć, że stoliki, biura, praski i szkatułki były najbardziej pożądanym przez odbiorców sprzętem i ze szcze­gólnym zamiłowaniem były robione przez kolbuszowskich stolarzy. Jan Duklan Ochocki opisując w swych Pamiętnikach życie na wsi w końcu XVIII wieku dwukrotnie wspomina biura kolbuszowskie: w województwie kijow­skim „dom szlachecki rzadko miał więcej nad tuzin łyżek i sztućców srebrnych i to chowano w kolbuszowskim biurku pod kluczem jegomościnym od gościa  a we dworach „możnych familii” bywały zazwyczaj „dwa lub trzy orzechem fornirowane kolbuszowskie biurka”‘. Biurko kolbuszowskie musiało więc być zapewne nieodzownym sprzętem prawie w każdym domu.